Prawo pracownika do wypoczynku jest jedną z podstawowych zasad zarówno polskiego jak i europejskiego prawa pracy. Problematyka czasu pracy oraz urlopów wypoczynkowych znalazła się w przyjętej 9 grudnia 1989 roku wspólnotowej Karcie Podstawowych Praw Socjalnych Pracowników.

Punkt siódmy Karty stanowi, że w ramach tworzenia rynku wewnętrznego państwa UE powinny zmierzać do poprawy warunków życia i pracy pracowników m.in. przez zbliżenie poziomów w poszczególnych krajach i podnoszenie standardów w zakresie wymiaru i organizacji czasu pracy. Punkt ósmy Karty mówi natomiast, że każdy pracownik ma prawo do cotygodniowego wypoczynku oraz corocznego płatnego urlopu.
Najszerzej jednak gwarancje corocznej odpłatnej przerwy przeznaczanej na wypoczynek pracownika uregulowały przepisy konwencji numer 132 Międzynarodowej Organizacji Pracy z 1970 roku w sprawie corocznych płatnych urlopów wypoczynkowych oraz dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 4 listopada 2003 roku dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy.

Podstawowe pojęcia unijnego prawa pracy

Przywołana powyżej dyrektywa wprowadza definicje wielu pojęć prawnych, pomocnych przy określaniu czasu pracy i wypoczynku w poszczególnych państwach członkowskich Unii Europejskiej. I tak, zgodnie z postanowieniami dyrektywy: 

• czas pracy - to czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy, wykonując swoje czynności i obowiązki zgodnie z przepisami prawa pracy obowiązującego w danym państwie członkowskim,
• okres odpoczynku - oznacza każdy okres, który nie jest czasem pracy,
• pora nocna - to okres nie krótszy niż 7 godzin, obejmujący czas od północy do 5 rano (jej szczegółowe zdefiniowanie należy już do ustawodawstwa konkretnego państwa członkowskiego),
• pracownik wykonujący pracę w porze nocnej - to pracownik, który w tej porze przepracował co najmniej 3 godziny swojego dobowego czasu pracy, a także pracownik, który przepracowuje w porze nocnej pewną określoną - bądź w przepisach krajowych wydanych po konsultacji z partnerami społecznymi, bądź w układach zbiorowych pracy zawartych na poziomie krajowym lub regionalnym - część swojego rocznego czasu pracy,
• praca w systemie zmianowym - to system organizacji pracy polegający na takim zorganizowaniu procesu pracy, w którym pracownicy wymieniają się na tych samych stanowiskach zgodnie z określonym harmonogramem, co pociąga za sobą konieczność wykonywania pracy przez pracownika o różnych porach w ciągu określonych dni lub tygodni.

Długość czasu odpoczynku

Dyrektywa 2003/88/WE określa również minimalne wymagania dotyczące bezpieczeństwa i zdrowia pracowników, związane z organizacją czasu pracy (np. minimalne okresy wypoczynku). Zgodnie z dyrektywą pracownik powinien móc odpoczywać co najmniej jedenaście godzin w ciągu doby, a odpoczynek ten powinien być nieprzerwany.
Natomiast, jeżeli dobowa norma czasu pracy przekracza 6 godzin, pracodawca obowiązany jest wprowadzić przerwę w pracy, której szczegóły, w tym długość i warunki przyznania, ustala się w układach zbiorowych pracy lub porozumieniach zawartych między partnerami społecznymi, lub wobec braku takich porozumień, w przepisach prawa pracy poszczególnych państw członkowskich (w Polsce przerwa ta wynosi 15 minut).
Zgodnie z postanowieniami dyrektywy pracodawca powinien też zapewnić wszystkim pracownikom, w każdym okresie siedmiu dni, co najmniej dwudziestoczterogodzinny nieprzerwany odpoczynek niezależnie od jedenastogodzinnego dobowego czasu wolnego. Dyrektywa określa też maksymalny tygodniowy czas pracy. Zgodnie z nią, pracownik w tygodniu nie może pracować dłużej niż czterdzieści osiem godzin (wliczając w to godziny nadliczbowe).

Przepisy w wybranych państwach UE

Francja

Czas pracy we Francji wynosi trzydzieści pięć godzin tygodniowo. Od zasady tej istnieją jednak pewne wyjątki. Wysokość wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych ustalana jest najczęściej w układach zbiorowych pracy. Jednak nie może być ono niższe niż stawka godzinowa plus dziesięć procent.
Tydzień pracy trwa od poniedziałku do piątku. Czas pracy w ciągu dnia zależy od przedsiębiorstwa, sektora, zwyczajów panujących w firmie a także regionu Francji. Pracę rozpoczyna się zazwyczaj pomiędzy 8:30 a 9:30 i kończy pomiędzy 17:30 a 19:00. W trakcie dnia pracy wyznaczona jest zazwyczaj godzinna przerwa na lunch. Przerwa ta nie jest wliczana do czasu pracy. W wielu firmach przerwa ta jest krótsza, aby można było wcześniej zakończyć pracę.

Każdy pracownik ma prawo do dwóch i pół dnia urlopu za każdy miesiąc pracy. Daje to w sumie pięć tygodni urlopu (soboty liczone są jako "dni pracy"). Termin urlopu uzgadnia się z pracodawcą. Niekiedy pracownik może wziąć urlop dopiero po ukończeniu pierwszego roku pracy. W niektórych firmach wprowadzenie trzydziestopięciogodzinnego tygodnia pracy nastąpiło poprzez przyznanie większej liczby dni urlopu, które noszą nazwę "RTT" (Réduction du temps de travail).
Może to być nawet piętnaście dni rocznie, jednak to pracodawca decyduje najczęściej, w jakim terminie należy wykorzystać te dni urlopu. W niektórych, zwłaszcza większych firmach, pracownicy otrzymują dodatkowe dni wolne związane z ich stażem pracy (ancienneté) lub dni wolne w okresie Świąt Wielkanocnych i Świąt Bożego Narodzenia.
Dni wolne od pracy należą się pracownikowi w związku z takimi zdarzeniami jak urodzenie dziecka, śmierć bliskiego członka rodziny, zawarcie małżeństwa czy przeprowadzka. Liczba dni wolnych jest różna w różnych zakładach pracy. Jeżeli pracownik przepracował u jednego pracodawcy ponad trzy lata może poprosić o tak zwane "année sabbatique". Jest to rok urlopu bezpłatnego z tym, że w tym czasie pracownik zachowuje prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a po tym okresie może wrócić na swoje lub równoległe stanowisko pracy.

Holandia

Tygodniowy wymiar czasu pracy wynosi maksymalnie czterdzieści pięć godzin (dziewięć godzin pracy dziennie). Przeciętna liczba godzin pracy wynosi pomiędzy trzydzieści sześć a czterdzieści tygodniowo. Tydzień pracy składa się zazwyczaj z pięciu dni, jednak coraz częściej pracownicy decydują się na pracę w systemie czterodniowym po dziewięć godzin dziennie. Oprócz tego dopuszczalne są sporadycznie nadgodziny.
Surowe reguły dotyczą pracy nocą. W przypadku wykonywania pracy nocą, czas pracy nie może przekroczyć czterdziestu godzin tygodniowo. Po nocnej zmianie przysługuje przynajmniej czternaście godzin odpoczynku, a po siedmiu zmianach nocnych przysługuje minimalnie czterdzieści osiem godzin odpoczynku.

Każdy pracownik w Holandii ma prawo do płatnego urlopu. Po roku pracy pracownikowi przysługuje dwadzieścia dni urlopu. Jeśli praca u danego pracodawcy wykonywana jest krócej niż przez rok, czas urlopu obliczany jest proporcjonalnie.

Wielka Brytania

Tygodniowy wymiar czasu pracy wynosi maksymalnie czterdzieści osiem godzin. Jeśli dzień roboczy trwa ponad sześć godzin to pracownikowi przysługuje prawo do dwudziestu minut przerwy, z tym, że pracownikom w wieku do osiemnastu lat przysługuje prawo do trzydziestu minut przerwy po czterech i pół godzinach pracy.
Praca w wymiarze dłuższym niż czterdzieści osiem godzin tygodniowo stanowi pracę w nadgodzinach, co wiąże się z możliwością uzyskania dodatkowego wynagrodzenia lub dodatkowych dni wolnych od pracy. Najczęściej dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych wynosi od pięćdziesięciu do stu procent stawki wynagrodzenia godzinowego. Na podobnych zasadach rozliczana jest praca w dni wolne. Czasem, pracodawcy wypłacają dodatkowe wynagrodzenie za pracę w niedzielę, mimo że zgodnie z prawem zapewniają pracownikowi dzień wolny w środku tygodnia.

Każdemu pracownikowi przysługują cztery tygodnie urlopu w roku. Osoby pracujące w sektorze rolnym mają prawo do dwudziestu dwóch dni płatnego urlopu rocznie. W przypadku nagłych spraw rodzinnych przysługuje także urlop okolicznościowy.

Hiszpania

Dzienny i tygodniowy maksymalny czas pracy, okresy odpoczynku, urlopy, dni wolne oraz praca w godzinach nadliczbowych zostały uregulowane ustawą o nazwie Estatuto de los Trabajadores. Rozkład czasu pracy w ciągu dnia regulują układy zbiorowe pracy lub indywidualne umowy z pracownikami. Maksymalny wymiar czasu pracy wynosi przeciętnie czterdzieści godzin tygodniowo. Czas pracy w ciągu dnia nie powinien przekraczać dziewięciu godzin dziennie, jednak w układzie zbiorowym pracy lub w porozumieniu z przedstawicielem pracowników można ustalić dłuższy maksymalny czas pracy. Można także w ten sposób ustalić różną długość dnia pracy w poszczególnych porach roku.
W każdym przypadku pracownikowi przysługuje co najmniej dwanaście godzin odpoczynku dziennie. Dodatkowo, jeśli czas pracy przekracza sześć godzin dziennie pracownik ma prawo do piętnastominutowej przerwy. Praca w nadgodzinach musi być rekompensowana dodatkowym czasem wolnym od pracy lub wypłatą dodatkowego wynagrodzenia. Liczba płatnych godzin nadliczbowych dla każdego pracownika nie powinna wynosić więcej niż osiemdziesiąt w skali roku. Do tej liczby godzin nie wlicza się tych, za które pracownik otrzymał dni wolne od pracy. Należy pamiętać, że w ciągu dnia, pomiędzy godziną 13.30, a 17 obowiązuje sjesta - przerwa w pracy, której Hiszpanie bardzo przestrzegają.

Pracownik ma prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze co najmniej trzydziestu dni rocznie. W układzie zbiorowym pracy lub w umowie o pracę można ustalić większy wymiar urlopu. Pracownicy sezonowi niekiedy nie mają możliwości skorzystania z urlopu. Otrzymują wówczas dodatkowe wynagrodzenie za czas urlopu, który by im przysługiwał a nie został wykorzystany. Pracownikowi przysługują także dodatkowe dni wolne od pracy w związku z wystąpieniem ważnych zdarzeń w jego życiu osobistym.

Irlandia

Maksymalna średnia liczba godzin pracy w tygodniu wynosi czterdzieści osiem. Średnia obliczana jest za okres czterech miesięcy, ale w niektórych wypadkach może to być okres sześciu lub nawet dwunastu miesięcy. Co do zasady pracownicy mają prawo do płatnego urlopu lub dodatkowego wynagrodzenia za pracę w niedziele.
W niektórych sektorach gospodarki kwestie związane z pracą w niedziele są regulowane przez umowy zbiorowe. Jeżeli umowy takie nie istnieją, pracodawca powinien zastosować się do umów zbiorowych regulujących wykonywanie pracy najbardziej podobnej lub identycznej, które regulują sprawy związane z pracą w niedziele. Płatne nadgodziny nie są gwarantowane ustawowo, jednak powszechną praktyką jest, że większość pracodawców wypłaca pracownikom wynagrodzenie za pracę w nadgodzinach.

Pracownikom przysługują cztery tygodnie płatnego urlopu w roku. Prawo do urlopu nabywa się wraz z odpowiednim stażem pracy. Pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy mają prawo do płatnego urlopu z okazji świąt państwowych. Pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy, muszą przepracować łącznie czterdzieści godzin w ciągu pięciu tygodni, z których ostatni przypada bezpośrednio przed świętem państwowym, by być uprawnionym do płatnego urlopu z okazji świąt państwowych.